Η Πράσινη Ανάπτυξη στην Ελλάδα: Ένα Ελντοράντο για επενδυτές, του Βασ. Παπακωνσταντίνου

[ΕΠΠΠΟ: άρθρο με ενδιαφέρον, στο οποίο εν γένει συμφωνούμε και μάλιστα σε κάποιες ιδέες του ιδιαίτερα, πχ φ/κ και χωράφια. Έχουμε όμως και τις αντιρρήσεις μας σε επί μέρους σημεία. Εν γένει όμως αξίζει να διαβαστεί με προσοχή]

Η Πράσινη Ανάπτυξη στην Ελλάδα: Ένα Ελντοράντο για επενδυτές

3/4/202, από το https://www.topikopoiisi.eu/902rhothetarhoalpha/7098397?fbclid=IwAR3zun4nOgLKXD9xs84acfasiUsNsO08JRauSMkzfVxyZfENePUyJibMP2M

​Του Βασίλη Παπαδόπουλου
Οι επισκέπτες της Ελλάδας σίγουρα παρατήρησαν τις αλλαγές στο τοπίο. Στις κορυφές των βουνών ξεπετάγονται οι ανεμογεννήτριες (στο εξής: α/γ) σαν τα μανιτάρια και στα χωράφια δεν φυτρώνουν μόνο ελιές, καλαμπόκια ή σταφύλια, αλλά, όλο και συχνότερα, φωτοβολταϊκά (στο εξής: φ/β). Τα διαγράμματα1 δείχνουν την εξέλιξη για τα αιολικά και ανάλογη είναι και στα φ/β, με 3742 MWp εγκατεστημένη ισχύ (1*) μέχρι το 2020.

Συνολική ισχύς των εγκατεστημένων αιολικών πάρκων και κατανομή τους κατά περιοχές (στοιχεία της ΕΛΕΤΑΕΝ)

​
​Η χώρα ζει μια έκρηξη επενδυτικού ενδιαφέροντος στην αιολική και ηλιακή ενέργεια. Πάνω από 3.000 αιτήσεις (2*) με συνολική ισχύ περίπου στα 71GW περιμένουν την καταρχήν έγκρισή τους, για να συμμετέχουν στην αδειοδοτική διαδικασία. Αυτό αντιστοιχεί στην επταπλάσια ήδη εγκατεστημένη ηλεκτρική ισχύ από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ) όλης της επικράτειας. Με άλλα λόγια, αυτό που βλέπουμε σήμερα, είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου!
Σε μια επίσκεψή μου στην Πελοπόννησο φέτος τον Σεπτέμβριο είχα την ευκαιρία να συζητήσω με έναν παλιό φίλο για την επενδυτική έκρηξη και να επισκεφτώ μερικά αιολικά και φ/β πάρκα. Ο φίλος μου, ένας από τους πρώτους που σχεδίασε και πήρε άδειες για αιολικά πάρκα στην Πελοπόννησο, μου είπε κατά λέξη:

"Θα είναι κανείς τυχερός σήμερα αν βρει έναν λόφο που να έχει μείνει ελεύθερος. Όλοι οι λόφοι και τα βουνά γύρω από την Τρίπολη είναι καλυμμένα με αιτήσεις. Η ΡΑΕ (3*) δεν εγκρίνει άλλες αιτήσεις στην Πελοπόννησο, γιατί τα τρία δίκτυα υψηλής τάσης δεν αντέχουν άλλες διασυνδέσεις. Μερικοί επενδυτές θέλουν να λύσουν και αυτό το πρόβλημα. Έτσι π.χ. υπάρχουν αιτήσεις για αιολικά πάρκα περίπου 800 MW στην κεντρική Πελοπόννησο και στο όρος Μαίναλο, όπου οι ξένοι επενδυτές θέλουν να κατασκευάσουν και το δικό τους δίκτυο υψηλής τάσης“.
Επειδή και το δίκτυο των νησιών του Αιγαίου είναι κορεσμένο σκοντάφτει και εκεί η επέκταση της αιολικής ενέργειας, αλλά οι υποθαλάσσιες διασυνδέσεις των νησιών με το εθνικό δίκτυο που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη αναμένεται να δώσουν μια νέα ώθηση. Η κυβέρνηση (4 *) ανακοίνωσε παράλληλα ότι μέχρι το 2030 θα κατασκευαστούν στην θάλασσα αιολικά πάρκα 2 GW.
Οι επενδυτές προέρχονται από όλον τον κόσμο. Εθνικές και διεθνείς εταιρείες ηλεκτροπαραγωγής, ιδιώτες επενδυτές, τυχοδιώκτες, επενδυτικά σχήματα (fonds), ακόμα και ξένα συνταξιοδοτικά fonds προσπαθούν να φάνε ένα κομμάτι από την πίτα. Η ελληνική κυβέρνηση (4*) ονειρεύεται να κάνει την Ελλάδα από μια χώρα που εισάγει5 ηλεκτρικό ρεύμα σε μια χώρα που θα το εξάγει και η φαντασία δεν έχει όρια (π.χ. παραγωγή πράσινου υδρογόνου και συνθετικών καυσίμων για την Ευρώπη). Με τα φ/β είναι το ίδιο. Η ΔΕΗ σχεδιαζεί να εγκαταστήσει τεράστια φ/β πάρκα στα παλιά ορυχεία6 λιγνίτη από το 2025. Οι τράπεζες βομβαρδίζουν τους αγρότες με ολοκληρωμένα πακέτα για φ/β στα χωράφια τους και η κυβέρνηση τους δίνει μάλιστα και ένα  επιπλέον μπόνους 5 λεπ./kWh. Πολλοί επενδυτές αγοράζουν ή νοικιάζουν χωράφια σε τιμές 3-5 φορές υψηλότερες απ΄ό,τι μπορεί να πληρώσει η γεωργία.
Παράλληλα μεγαλώνει και η αντίσταση ενάντια σε αυτήν την μεγαλομανία. Πρωτοβουλίες πολιτών στα Άγραφα, στην Οίτη, στα νησιά Τήνος, Σκύρος, Αμοργός, Εύβοια κ.α., αντιστέκονται στην καταστροφή του περιβάλλοντος από τις τεράστιες α/γ ύψους 150 μ. Θεωρίες συνωμοσίας κάνουν τον γύρο της χώρας, π.χ. πως τις καταστροφικές πυρκαγιές στην βόρεια Εύβοια τον φετινό Αύγουστο τις βάλανε δήθεν σκόπιμα προκειμένου να αποχαρακτηριστούν εκεί οι περιοχές ενόψει της κατασκευής αιολικών πάρκων.
Οι επενδυτές επιχειρηματολογούν με την κλιματική αλλαγή και την πράσινη ανάπτυξη, οι διαμαρτυρόμενοι με την καταστροφή της φύσης. Και οι δύο πλευρές δεν λένε όλη την αλήθεια και παρουσιάζουν μόνο την μια πλευρά του νομίσματος. Στα αίτια της διαμαρτυρίας θα αναφερθούμε αργότερα. Ας δούμε πρώτα τα αίτια της επενδυτικής έκρηξης:

• Η Ελλάδα διαθέτει εξαιρετικές συνθήκες για την αιολική ενέργεια. Έχει συνεχείς και πολύ καλούς ανέμους, ειδικά στα νησιά του Αιγαίου, στην Εύβοια, στην Πελοπόννησο και στην Στερεά Ελλάδα. Αντίστοιχα μεγάλη είναι λοιπόν και η πίεση σε αυτές τις περιοχές για την εγκατάσταση αιολικών πάρκων. Μεσαίες τιμές της ταχύτητας του ανέμου πάνω από 7 m/s στα βουνά της Πελοποννήσου δεν είναι σπάνιες και στην Εύβοια και στα νησιά του Αιγαίου οι συνθήκες είναι πολύ καλύτερες. Αν αναλογιστεί κανείς ότι η ισχύς της α/γ είναι ανάλογη της τρίτης δύναμης της ταχύτητας του ανέμου, αυτό σημαίνει, ότι με ίδιες επενδύσεις στην Ελλάδα και την Γερμανία, η ελληνική α/γ παράγει 2-3 φορές περισσότερο ρεύμα, απ΄ό,τι π.χ. στην κεντρική Γερμανία, με μεσαίες ταχύτητες ανέμου περίπου 4-5 m/s.
• Και στην ηλιακή ενέργεια είναι παρόμοια. Ο ελληνικός ήλιος φροντίζει ώστε με ίδιες επενδύσεις, τα φ/β στην Ελλάδα να παράγουν περίπου διπλάσια ποσότητα ρεύματος, απ΄ό,τι στην κεντρική και βόρεια Ευρώπη.
• Η Ελλάδα είναι αραιοκατοικημένη. Οι παρενοχλήσεις στους οικισμούς αναμένονται λίγες και αντίστοιχα και οι διαμαρτυρίες των πολιτών. Πολλά βουνά είναι γυμνά και ενδείκνυνται για την εγκατάσταση αιολικών και φ/β πάρκων.

Τα παραπάνω ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα ήταν εδώ και χρόνια γνωστά. Δεν είναι όμως τα κύρια αίτια για την σημερινή επενδυτική έκρηξη, γιατί αυτή θα είχε ξεκινήσει ήδη πολύ νωρίτερα. Ούτε οι επενδυτές έγιναν απότομα φανατικοί φυσιολάτρες. Η πραγματική αιτία της επενδυτικής έκρηξης οφείλεται στα υψηλά ποσοστά κέρδους που σήμερα δεν τα βρίσκει κανείς εύκολα αλλού. Να μερικά στοιχεία:

1. Τo ποσοστό κέρδους στα ίδια κεφάλαια κυμαίνεται γύρω στο 15% και αυτό παρότι η τιμή πώλησης του ρεύματος έπεσε στα 6,5-7 λεπ./kWh για μικρά φ/β μέχρι 500 kW και σε 4-5 λεπ./kWh για μεγάλα έργα. Σε μια εποχή με αρνητικά επιτόκια αυτό το ποσοστό κέρδους θεωρείται πολύ υψηλό. Για να δείξουμε πόσο συμφέρουν τα έργα ας δούμε ένα παράδειγμα: 
   Ένα φ/β με 500 kW κοστίζει σήμερα περίπου 250.000 € και αποφέρει έσοδα προ φόρων περίπου 50.000 €/έτος. Και αν αφαιρέσουμε τους φόρους ύψους 22% και τους τόκους για τα δάνεια (για τους ξένους επενδυτές με πολύ χαμηλά επιτόκια), μένει αρκετό κέρδος στο τέλος.
2. Οι επενδυτές παίρνουν ένα συμβόλαιο, δηλ. σίγουρα κέρδη, για 20 έτη.
3. Για μικρά έργα (φ/β μέχρι 500 kW) η αδειοδότηση είναι ευκολότερη, ενώ φ/β μέχρι 1 MW δεν περνούν από διαγωνιστικές διαδικασίες.
4. Οι εταιρείες είναι κεφαλαιουχικές (Ε.Π.Ε, IKE (7*), Α.Ε). Ο εταιρικός φόρος έπεσε το 2021 στο 22%.
5. Αυτό που είναι ακόμα πιο σπουδαίο για τους επενδυτές είναι ο φόρος που πληρώνουν στα μερίσματα των μετοχών. Η κυβέρνηση έριξε από την 1.1.2020 τον φόρο στο 5%, με άλλα λόγια οι επενδυτές δεν πληρώνουν σχεδόν κανέναν φόρο στα μερίσματα που εισπράττουν. Παραδεισένιες καταστάσεις. Για σύγκριση, ο φόρος στα μερίσματα ανέρχεται στην Γερμανία στο 25%!

Από τα παραπάνω στοιχεία δεν είναι να απορεί κανείς που όλοι θέλουν να πάρουν μέρος στο Ελντοράντο. Τα μεγάλα ποσοστά κέρδους προσελκύουν τους επενδυτές και όχι η οικολογική συνείδηση!

Παράλληλα μεγαλώνει και η αντίσταση, μερικές φορές μάλιστα είναι και βίαιη.
Καταρχήν θέλουμε να τονίσουμε ότι οι διαμαρτυρίες μέχρι σήμερα στρέφονται μόνο ενάντια σε αιολικά πάρκα και όχι ενάντια στα φ/β που στήνονται σε αγρούς.
Η Ελλάδα δεν έχει πολλά καλά χωράφια και μέχρι το 2019 απαγορευόταν η εγκατάσταση φ/β σε αγρούς υψηλής παραγωγικότητας. Παρόλα αυτά στήθηκαν μερικά. Η εφαρμογή των νόμων είναι μια άλλη ιστορία στην Ελλάδα. Όταν τα κέρδη είναι μεγάλα, παραγωγικά χωράφια μετατρέπονται σύντομα σε άγονα. Η κυβέρνηση μάλιστα κάτω από την πίεση των επενδυτών νομιμοποίησε την καταστροφή των αγρών. Το 2019 άλλαξε το νόμο 2637/1998 και επιτρέπει τώρα την εγκατάσταση φ/β μέχρι 1 MW στο 1% όλων των αγρών κάθε περιφέρειας, ανεξάρτητα από την ποιότητά τους. Το 1% ακούγεται λίγο, στην πραγματικότητα η καταστροφή των παραγωγικών αγρών είναι μεγαλύτερη, γιατί τα φ/β στήνονται συχνά σε αγρούς κοντά στα ηλεκτρικά δίκτυα και σε πεδινές εκτάσεις, δηλ. εκεί που βρίσκονται συνήθως τα καλά ποτιστικά χωράφια. Αυτό που είναι επίσης εξωφρενικό είναι ότι η νέα ρύθμιση ευνοεί μόνο αυτούς που έχουν κάνει αιτήσεις. Όποιος έρθει πρώτος πρόλαβε. Όταν η ποσόστωση καλυφθεί οι επόμενοι επενδυτές ή θα μείνουν εκτός ή η ποσόστωση κατά πάσαν πιθανότητα θα αυξηθεί. Όπως είπαμε, ενάντια σε αυτήν την καταστροφή δεν διαμαρτύρεται κανείς, παρότι είναι πολύ μεγαλύτερη από την αλλοίωση μερικών γυμνών βουνών από αιολικά πάρκα! Αλλά ας γυρίσουμε στην διαμαρτυρία ενάντια στα αιολικά πάρκα. Γιατί διαμαρτύρονται οι πολίτες ενάντια στην πράσινη ανάπτυξη και πού εντάσσονται;

1. Μερικοί είναι συνειδητοί οικολόγοι (δυστυχώς οι λιγότεροι) που αντιστέκονται στην καταστροφή της βιοποικιλότητας και της φύσης. Επικαλούνται με το δίκιο τους, ότι και οι α/γ έχουν επιπτώσεις. Πρέπει να κατασκευαστούν νέοι και φαρδιοί δρόμοι μέχρι τις κορυφές των βουνών και να κοπούν δέντρα για να περάσουν οι μεγάλες νταλίκες που μεταφέρουν τα πτερύγια των α/γ και τους πυλώνες. Πρέπει να ισοπεδωθούν βουνοκορφές για να θεμελιωθούν οι πυλώνες και συναρμολογηθούν οι α/γ με τεράστιους γερανούς. Παράλληλα πρέπει να εγκατασταθούν επιπρόσθετες γραμμές μεταφοράς ρεύματος σε όλα τα βουνά, δηλ. κάθε γωνιά της φύσης θα «αξιοποιηθεί». Παρότι πολλά βουνά και πλαγιές δεν έχουν δένδρα αυτό δεν σημαίνει ότι είναι τελείως έρημα. Μικροί θάμνοι φυτρώνουν εκεί και ζουν άγρια ζώα (λαγοί, πουλιά, αλεπούδες, κ.α.). Όχι χωρίς λόγο το δασαρχείο τις χαρακτηρίζει σαν δασικές εκτάσεις (όχι δάσος). Τα πτερύγια των α/γ είναι κίνδυνος για τα πουλιά και ο θόρυβός τους επιβλαβής για πολλά ζώα που έχουν μια διαφορετική αίσθηση ακοής από τους ανθρώπους. Ακόμη και αν ο θόρυβος από τις α/γ δεν έρχεται μέχρι τους οικισμούς, κάθε βράδυ μετατρέπουν το τοπίο σε ένα πολυθέαμα φωτός με τα κόκκινα φώτα των πυλώνων τους. Αλλοιώνουν οπωσδήποτε μόνιμα και έντονα το περιβάλλον.
2. Πολλοί πολίτες διαμαρτύρονται γιατί οι ίδιοι δεν έχουν κανένα οικονομικό όφελος από τα αιολικά πάρκα. Το αντίθετο μάλιστα. Πρέπει να τα ανέχονται κοντά στους οικισμούς τους και να πληρώνουν όλο και περισσότερα τέλη με το ρεύμα (ΕΤΜΕΑΡ (8*)). Δηλαδή αυτοί έχουν τις επιβαρύνσεις και άλλοι εισπράττουν τα κέρδη. Θεωρητικά μπορούν και οι ίδιοι να κάνουν μια αίτηση ή να συμμετάσχουν σε μια ενεργειακή κοινότητα. Οι αιτήσεις από συνεταιρισμούς ή ενεργειακές κοινότητες, από αγρότες, από μικρές επιχειρήσεις κλπ., που στην Γερμανία (9*) εγκατέστησαν σχεδόν το 40% των αιολικών και φωτοβολταϊκών πάρκων, είναι σχετικά λίγες στην Ελλάδα. Η νοοτροπία των Ελλήνων, ο έντονος ατομικισμός τους, η καχυποψία τους στα συλλογικά σχήματα, η γήρανση του πληθυσμού στην ύπαιθρο (λείπει το δυναμικό για τα πρότζεκτ) και το πελατειακό σύστημα, εμποδίζουν την συμμετοχή των κατοίκων της περιοχής. Αντιδρούν λοιπόν σύμφωνα με την λογική: αφού δεν έχω εγώ κανένα όφελος δεν αφήνω να κατασκευαστεί και το έργο.
3. Ένας επιπλέον λόγος γιατί αντιδρούν οι πολίτες, είναι ότι από τα έργα επωφελούνται τελευταία ουσιαστικά μόνο οι μεγάλες εταιρείες. Μετά την άνοδο της Νέας Δημοκρατίας στην κυβέρνηση έγινε μια μεγάλη στροφή στην ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Μακριά από μικρά αποκεντρωμένα έργα, π.χ. φ/β στις στέγες ή στους αγρούς που ωφελούν πολλούς, πασιφανής στροφή και προτίμηση σε μεγάλες επενδύσεις. Ενώ παλιά και ιδιώτες ή μικροί συνεταιρισμοί μπορούσαν να πάρουν άδειες για ένα αιολικό πάρκο, σήμερα αυτό είναι πρακτικά σχεδόν αδύνατο.  Ήδη με την αίτηση πρέπει να αποδείξουν ότι έχουν την οικονομική δυνατότητα να κατασκευάσουν το έργο. Παράλληλα έργα μεγαλύτερα από 1 MW δημοπρατούνται, δηλ. μόνο μεγάλες εταιρείες που έχουν τα οικονομικά μέσα και από πίσω τους μελετητικά γραφεία, μπορούν να πάρουν μέρος στους διαγωνισμούς. Η εξέλιξη αυτή παρατηρείται και στην Γερμανία (9*).
4. Πολλοί Δήμοι αντιδρούν  επίσης γιατί έχουν λίγα οφέλη από τα έργα. Οι ιδιοκτήτες των αιολικών και των φ/β (μόνο μεγαλύτερα από 20 MW) πληρώνουν ένα ανταποδοτικό τέλος 3,0% από τα έσοδά τους στο Δήμο (νόμος 3468/2006). Το ανταποδοτικό τέλος είναι γελοίο αν αναλογισθεί κανείς ότι τα πάρκα στήνονται σε κοινοτικές εκτάσεις και η αποζημίωση για την χρησιμότητα των οικοπέδων πηγαίνει στο Υπουργείο Οικονομικών.
5. Πολλοί κάτοικοι και Δήμοι αντιδρούν, γιατί φοβούνται επιβαρύνσεις στον τουρισμό, άλλοι πάλι θέλουν μεν καθαρή ενέργεια, αλλά όχι τις α/γ κοντά τους. Ακόμη και μοναστήρια καταφεύγουν στα δικαστήρια, γιατί δήθεν οι α/γ αλλοιώνουν την οπτική εικόνα τους.

Αυτό που δεν απαντάνε οι διαμαρτυρόμενοι είναι, από που θα προέλθει το ρεύμα στο μέλλον, όταν τα ορυκτά καύσιμα (κάρβουνο, πετρέλαιο, αέριο) και η πυρηνική ενέργεια δεν χρησιμοποιούνται πλέον; Από που θα έρθει το συμπληρωματικό ρεύμα για την ηλεκτροκίνηση, την παραγωγή πράσινου υδρογόνου για την βιομηχανία, τα συνθετικά καύσιμα κλπ.;

Συμπεράσματα:

1. Οι α/γ και τα φ/β είναι σήμερα οι μόνες ρεαλιστικές τεχνολογίες που έχουμε για να αντικαταστήσουμε τα ορυκτά καύσιμα και να πετύχουμε την ενεργειακή αλλαγή. Πρέπει να εγκατασταθούν, αλλά όχι με κάθε κόστος και παντού.
2. Και οι α/γ και τα φ/β είναι μια επέμβαση στην φύση και δημιουργούν καταστροφές. Πρέπει κάθε φορά να σταθμίζεται το πώς μπορούμε να έχουμε ένα όφελος (ρεύμα χωρίς ρύπους), με όσο το δυνατόν λιγότερες επιπτώσεις στο περιβάλλον.
3. Είναι ανάγκη να γίνει μια πλατιά κοινωνική συζήτηση και να οριστούν εθνικοί στόχοι για πόση ενέργεια θα παραχθεί από τις ΑΠΕ και για ποιες ανάγκες; Π.χ. να καλύψει τις εθνικές ανάγκες (ποιες;), για εξαγωγές (πόσες;) κλπ. Δεν μπορεί αυτό να καθορίζεται από μία κυβέρνηση μόνο, γιατί αποτελεί έναν μακροχρόνιο εθνικό στόχο. Σε κάθε περίπτωση  δεν μπορεί να είναι ο στόχος, να ταπετσαριστεί η χώρα με α/γ και φ/β πάρκα για να έχει η βόρεια Ευρώπη φθηνή πράσινη ενέργεια και πράσινο υδρογόνο.
4. Η αδειοδότηση των μεγάλων έργων δεν μπορεί να γίνεται από την ΡΑΕ μόνο με οικονομικά κριτήρια και αν αντέχει το δίκτυο. Αυτά πρέπει να εγκρίνονται συμπληρωματικά και από ένα ανεξάρτητο εθνικό όργανο που θα ζυγίζει τα υπέρ και τα κατά της κάθε επένδυσης και θα λαμβάνει υπόψιν του και περιβαλλοντολογικούς, κοινωνικούς, ιστορικούς και αισθητικούς παράγοντες.
5. Οι α/γ πρέπει να στήνονται μόνο σε γυμνά βουνά ή σε περιοχές με λίγη βλάστηση και λίγα άγρια ζώα, γιατί εκεί η καταστροφή είναι μικρότερη. Σε δάση, σε εθνικούς δρυμούς, σε προστατευμένες περιοχές (π.χ. Natura), κοντά σε αρχαιολογικούς χώρους, σε απόσταση μικρότερη των 1000 μ. από τα όρια των οικισμών, δεν πρέπει να δίνονται άδειες.
6. Τα φ/β δεν πρέπει να στήνονται σε κανένα χωράφι, ανεξάρτητα από την ποιότητά του. Οι καλλιεργήσιμες γαίες πρέπει να εξυπηρετούν μόνο την διατροφή του πληθυσμού. Στο μέλλον μάλιστα θα γίνουν όλο και πιο πολύτιμες. Αυτά τα δήθεν άγονα χωράφια έθρεψαν εκατονταετίες τον πληθυσμό. Τα φ/β μπορούν σε πρώτη φάση να εγκατασταθούν στις σκεπές των σπιτιών, στις ταράτσες των πολυκατοικιών, στις στέγες των βιομηχανικών εγκαταστάσεων, σε βενζινάδικα κοκ. και σε μια δεύτερη φάση σε άγονες πλαγιές και βοσκοτόπια, από τα οποία η Ελλάδα έχει αρκετά. Το κράτος μπορεί να κάνει ένα χωροταξικό σχέδιο αυτών των περιοχών, να τις συνδέσει στο δίκτυο και να νοικιάσει οικόπεδα στους πολίτες που θα μπορούν εκεί να στήσουν τα φ/β τους. Δεν πρέπει να θυσιαστεί πολύτιμη γεωργική γη!
7. Οι θιγόμενοι πολίτες και Δήμοι, πρέπει να αποζημιώνονται καλύτερα. Αυτό μπορεί να γίνει με υψηλότερα ανταποδοτικά τέλη, με μειωμένο ρεύμα στους κατοίκους, με επενδύσεις σε τοπικά έργα, με προτεραιότητα των τοπικών ενεργειακών κοινοτήτων στην αδειοδότηση.
8. Πρέπει από τώρα να ληφθεί μέριμνα τί θα γίνει αργότερα με τις εγκαταστάσεις (απόσυρση, ανακύκλωση χαλασμένων ή παλιών εγκαταστάσεων, ειδικά των φτερών των α/γ και των φ/β κατόπτρων). Πρέπει να δημιουργηθεί ένα ταμείο στο οποίο θα συνεισφέρουν όλοι οι επενδυτές ένα μέρος από τα κέρδη τους. Δεν μπορεί οι σημερινοί επενδυτές να εισπράττουν τα κέρδη και τα μελλοντικά κόστη να τα φορτώσουν στο κοινωνικό σύνολο και στις μελλοντικές γενεές.
9. Στο τέλος πρέπει όλοι μας θα θέσουμε το ερώτημα: θέλουμε μόνο την απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα, κρατώντας όμως τον σπάταλο τρόπο ζωής μας, ή θέλουμε την μετάβαση σε μια καινούργια εποχή με λιγότερη κατανάλωση, λιγότερη σπατάλη και λιγότερη καταστροφή της φύσης; Μόνο με μια τέτοια στάση ζωής μπορούμε να σταματήσουμε την κλιματική αλλαγή και όχι με την ικανοποίηση όλων των αναγκών μας όσο και να κοστίζουν. Η οικονομία υλικών και ενέργειας είναι το καλύτερο πρόγραμμα ενάντια στην κλιματική αλλαγή11.

Παράρτημα

1. Στατιστικά στοιχεία από την Ελληνική Επιστημονική Ένωση Αιολικής Ενέργειας (ΕΛΕΤΑΕΝ) στο https://eletaen.gr, HWEA Wind Energy Statistics-S1 2021. Για τα  φ/β στο pv-stats_greece_2020_18May2021-1 του Συνδέσμου Εταιρειών Φωτοβολταϊκών.
2. Βλέπε,  https://www.insider.gr/oikonomia/177429/nea-brohi-aitiseon-sti-rae-gia-kainoyria-erga-ape
3. ΡΑΕ = Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας
4. Βλέπε συνέντευξη του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη στις 25.10.2021 στο ταξίδι του στην Σαουδική Αραβία, στο
   https://www.iefimerida.gr/politiki/o-mitsotakis-sti-saoydiki-arabia-pano-apo-25-dis-eyro-se-ependyseis-gia-tin-prasini
5. Η ελληνική ζήτηση ηλεκτρικού ρεύματος ήταν το 2020 περίπου 45 TWh. Η ζήτηση αυτή καλύφθηκε σε ποσοστό 81% με εγχώρια παραγωγή ( 35% αέριο, 29% αιολικά+φ/β πάρκα, 11% λιγνίτης, 6%  υδροηλεκτρικά) και σε ποσοστό 19% με εισαγωγές από Τουρκία, Βουλγαρία, Αλβανία. Δες μηνιαίο δελτίο της ΑΔΜΗΕ του Δεκεμβρίου 2020 στο
   https://www.admie.gr/sites/default/files/attached-files/type-file/2021/01/Energy_Report_202012_v1_0.pdf
6. Η κυβέρνηση ανακοίνωσε το 2019 την απεξάρτηση από τον εγχώριο λιγνίτη μέχρι το 2028 και άκουσε πολλές κριτικές από την αντιπολίτευση, ότι δήθεν παραιτείται επιπόλαια από τον εθνικό λιγνίτη, ότι είναι πιο παπική από τον Πάπα, γιατί άλλες χώρες της Ε.Ε. θα αποσυρθούν αργότερα, π.χ. Γερμανία (2038), Πολωνία (2050). Η αλήθεια είναι ότι ο εγχώριος λιγνίτης παίζει όλο και μικρότερο ρόλο στην ηλεκτροπαραγωγή και λόγο των ρήτρων εκπομπών ρύπων γίνεται όλο και ακριβότερος, γιατί έχει την χειρότερη ποιότητα στην Ευρώπη, είναι δηλ. πολύ ρυπογόνος. Η απόφαση της κυβέρνησης ήταν για αυτό σωστή.
7. IKE = Ιδιωτική Κεφαλαιουχική Εταιρεία
8. ΕΤΜΕΑΡ= Ειδικό Τέλος Μείωσης Εκπομπών Αερίων Ρύπων, που πληρώνουν οι καταναλωτές ηλεκτρικού ρεύματος για την μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, μέσω της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.
9. Για την συμβολή των Ενεργ. Κοινοτήτων και Συνεταιρισμών στην Γερμανία δες άρθρο στο περιοδικό brandeins 07/21, σελ. 111-112
10. Η υδραυλική ενέργεια, η γεωθερμία, η ενέργεια από τις παλίρροιες και τα κύματα, ανήκουν επίσης στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, αλλά δεν μπορούν να υποκαταστήσουν τα ορυκτά καύσιμα. Η υδραυλική ενέργεια έχει σχεδόν αξιοποιηθεί, μένει μόνο ένα μικρό ποσοστό από μικρά υδροηλεκτρικά έργα. Οι άλλες ενέργειες μπορούν να αξιοποιηθούν μόνο σε μερικά σημεία της γης ή βρίσκονται ακόμη στο ερευνητικό στάδιο.
11. Βλέπε άρθρο για την „Εντροπία“ στο περιοδικό εξάντας αριθ. 30, τον Δεκέμβριο 2019. 

• δείτε και τα Από πού προκύπτουν οι εξωφρενικές τιμές του ρεύματος στην Ελλάδα; 
• και Για τις αυξήσεις στην ενέργεια, από τον Στέφ. Σταμέλλο